Enformel Ekonominin Büyümesi: Dijital Ticarete Dayalı Yeni Bir Risk Alanı
Küresel ölçekte dijitalleşmenin hız kazanması, ticaretin sınırlarını genişletmiş, ürün ve hizmet akışını kolaylaştırmıştır. Ancak bu gelişmeler, beraberinde yeni ekonomik sorunları da getirmiştir. Özellikle gelişmekte olan ülkelerde, dijital platformlar üzerinden gerçekleşen kayıt dışı ticaret, enformel ekonominin yapısını değiştirerek hem ekonomik düzeni hem de sosyal dengeyi tehdit eden bir unsura dönüşmektedir.
Türkiye’de ikinci el eşya satışına olan ilginin artmasıyla birlikte, Letgo, Dolap, Sahibinden gibi platformlar sadece kullanılmayan eşyaların el değiştirdiği alanlar olmaktan çıkmış; sıfır ürünlerin kayıt dışı biçimde satışa sunulduğu paralel pazar yerleri haline gelmiştir. Bu durum, özellikle masa sandalye gibi temel mobilya kategorilerinde dikkat çekmektedir. Söz konusu platformlarda fatura kesmeden, vergiye tabi olmadan ve herhangi bir ticari kimlik taşımadan satış yapan birey ya da gruplar, ekonominin kayıtlı ve denetimli aktörlerine karşı haksız bir rekabet yaratmaktadır. Bu rekabet, kısa vadede fiyat avantajı gibi görünse de uzun vadede ekonomik yapıyı bozan sistemsel bir soruna dönüşmektedir.
Enformel ekonomi, ekonomik faaliyetlerin yasal düzenlemelere tabi olmadan, resmi kayıtlara girmeden sürdürüldüğü alanları ifade eder. Bu yapı içerisinde gerçekleşen üretim ve satış işlemleri, vergi kaybı, sosyal güvenlik sistemi dışında bırakılmış iş gücü, tüketici haklarının korunamaması gibi pek çok soruna neden olur. Özellikle masa sandalye gibi taşınabilir ve kolay üretilebilen ürünlerin, kayıt dışı şekilde üretilip bireysel hesaplar üzerinden toplu halde satılması, hem devletin gelirlerinde azalmaya hem de sektörel standartların bozulmasına yol açmaktadır.
Ekonomik açıdan değerlendirildiğinde, enformel ekonominin büyümesiyle birlikte devletin vergi tabanı daralmakta, kamu hizmetlerini finanse etme kapasitesi zayıflamaktadır. Aynı zamanda, kayıtlı ekonomide faaliyet gösteren üreticiler için maliyetler artarken, kayıt dışı üreticiler bu yükümlülüklerden muaf oldukları için piyasada daha düşük fiyatlarla rekabet avantajı sağlamaktadır. Bu durum, üretimde kalite düşüşüne, istihdamda azalmaya ve uzun vadede yerli üreticilerin piyasadan çekilmesine neden olabilir.
Sosyal yönden bakıldığında ise enformel ekonomik yapı, çalışanların güvencesizliğini artırır, tüketicinin hak arama yollarını kapatır ve sürdürülebilir üretim modeline zarar verir. Faturasız, garantisiz ve takip edilemeyen ürünlerin yaygınlaşması, tüketiciyi niteliksiz ürünle karşı karşıya bırakmakta; aynı zamanda ülke genelinde güvene dayalı ticaret kültürünü zedelemektedir.
Sonuç olarak, dijitalleşmenin sağladığı kolaylıkların yanı sıra enformel ekonominin dijital kanallar aracılığıyla büyümesi, denetim eksikliği, yasal boşluklar ve tüketici bilinçsizliği gibi nedenlerle giderek daha büyük bir sorun haline gelmektedir. Özellikle masa sandalye gibi ürün gruplarında sıfır ürünlerin ikinci el platformlarda faturasız biçimde satılması, sadece belirli bir sektörün değil, tüm ekonomik yapının kırılganlaşmasına yol açmaktadır. Bu nedenle, politika yapıcıların, denetleyici kurumların ve platform sağlayıcılarının birlikte hareket ederek, bu yapıyı kontrol altına alacak yasal ve teknik düzenlemeleri hayata geçirmesi bir zorunluluk halini almıştır.
